poster tutun

ТУТУНОТ УБИВА ЕДНО ЛИЦЕ НА СЕКОИ ЧЕТИРИ СЕКУНДИ

Тутунот е смртоносен во било каква форма и го загрозува здравјето на белите дробови на сите кои се изложени на него. Тутунот убива едно лице на секои 4 секунди (1). Поновите производи од тутун содржат хемикалии слични на оние во традиционалните тутунски производи и исто така се штетни за здравјето. Респираторните заболувања се меѓу водечките причини за смрт на глобално ниво, а тутунот е главен фактор на ризик (2). Милиони смртни случаи предизвикани од респираторна болест поврзана со тутун се вознемирувачки, но уште повознемирувачки е огромното страдање што го предизвикуваат овие болести, а ослабувачките ефекти влијаат на квалитетот на животот на луѓето од сите возрасти, во сите региони на светот.

КАКО ТУТУНОТ ВИ ГО ОДЗЕМА ЗДИВОТ             

Со само еден здив, стотици токсини во тутунскиот чад почнуваат да ги оштетуваат белите дробови (3). Кога се вдишува чад од тутун, структурите кои го чистат слузот и нечистотијата од дишните патишта се парализирани, овозможувајќи им на отровните супстанции во тутунскиот чад полесно да се пробијат во белите дробови. Штетните ефекти од тутунскиот чад врз белите дробови се речиси непосредни (3). Чадот од тутунот предизвикува намалена функција на белите дробови и недостаток на воздух поради оток на дишните патишта и зголемување на слузта во белите дробови. Непосредните респираторни симптоми се само дел од штетата што тутунот ја прави за белите дробови.

ИЗЛОЖЕНОСТА НА ТУТУН Е ЗАКАНА ЗА ЗДРАВЈЕТО НА БЕЛИТЕ ДРОБОВИ НА СИТЕ, НЕ САМО НА ПУШАЧИТЕ

Чадот од тутун придонесува за загадување на воздухот во затворен простор, што претставува голема закана за здравјето на белите дробови. Секоја година, повеќе од 1 милион смртни случаи на глобално ниво се последица на пасивно пушење (1). Повратниот чад е чад кој се испушта од горниот крај на цигарата или од други пушени тутунски производи, обично во комбинација со чад кој го издишува пушачот. Пушењето тутун и изложеноста на чад од втора рака се главните фактори на ризик за рак на белите дробови, хронична опструктивна белодробна болест (ХОББ), туберкулоза (ТБ) и астма. Пред да научат да одат, децата може да почнат да страдаат од ефектите на изложеност од тутунскиот чад (4). Доенчињата родени од мајки што пушат или кај жени кои се изложени на чад од втора рака за време на бременоста, веројатно ќе страдаат од намален раст и функција на белите дробови (5). Хемикалии кои се наоѓаат во тутунскиот чад за време на критичните фази на развој во матката имаат долготрајни, штетни ефекти врз белите дробови. Децата на пушачите страдаат од намалена функција на белите дробови, која продолжува да ги засегнува во форма на хронични респираторни нарушувања во зрелите години. Адолесцентите кои пушат имаат поголема веројатност да страдаат од хронични респираторни нарушувања и ризикуваат трајно да ги оштетат белите дробови (6).  

РАК НА БЕЛИТЕ ДРОБОВИ

На глобално ниво, 1,8 милиони смртни случаи се предизвикани од рак на белите дробови годишно (7). Пушењето тутун е најчеста причина за рак на белите дробови, што предизвикува приближно 1,2 милиони смртни случаи на рак на белите дробови секоја година (7). Пушачите имаат до 22 пати поголеми шанси да развијат рак на белите дробови во својот живот, во споредба со непушачите (8-13). Пасивните пушачи изложени на чад во домот или на работното место имаат 30%, повисок ризик да развијат рак на белите дробови (4, 14). По 10 години без тутун, ризикот од рак на белите дробови се намалува за околу половина од пушачите (5).  

ХРОНИЧНО ОПСТРУКТИВНА БЕЛОДРОБНА БОЛЕСТ

Хронична опструктивна белодробна болест (ХОББ) е белодробна болест која предизвикува епизоди на отежнато дишење, кашлање и производство на слуз. Овие епизоди се сериозно онеспособувачки; тие можат да траат од неколку дена до неколку месеци, а понекогаш завршуваат и со смртен исход.(15). Во 2016 година, беше проценето дека повеќе од 251 милион луѓе живеат со ХОББ (15). Пушењето тутун е најважниот ризик фактор за ХОББ, предизвикувајќи отекување и пукање на воздушните кеси (алвеолите) во белите дробови, со што се намалува капацитетот на белите дробови и се отежнува размената на земање кислород и исфрлање на јаглерод диоксид (16). Исто така, предизвикува зголемување на гнојната слуз во белите дробови, што резултира со болна кашлица и агонизирање на тешкотии во дишењето (17). Еден од пет пушачи ќе развијат ХОББ во текот на нивниот живот (18), а речиси половина од смртните случаи на ХОББ се припишуваат на пушењето (19). Возрасните кои биле изложени на чад од втора рака (пасивни пушачи), во детството и имале чести инфекции на долниот респираторен тракт имаат поголем ризик  од развој на ХОББ. Луѓето кои почнале да пушат во младоста или адолесценцијата се особено подложни на развој на ХОББ како резултат на намален раст и функција на белите дробови (20). Повеќето случаи на ХОББ може да се спречат со избегнување или рано прекинување на пушењето тутун. Пациентите со ХОББ кои престанале да пушат повторно ја зголемиле функцијата на белите дробови и на долги стази страдаат помалку од негативните ефекти.

ТУБЕРКУЛОЗА

ТБ е врвен заразен убиец во светот. Во 2017 година, 1,6 милиони луѓе ги загубиле своите животи поради ТБ, а 10 милиони луѓе се болни со оваа болест (21). Болеста првенствено ги погодува белите дробови и предизвикува силни болки во градите и искашлување на крв кај инфицираните лица  (22). Бактеријата која предизвикува туберкулоза (M. tuberculosis) влегува во телото и предизвикува инфекција. Сепак, оваа инфекција не мора да се развие во активна болест – состојба наречена латентна ТБ инфекција. Латентната ТБ може да се развие во активна болест во секое време, особено кога имуниот систем е ослабен. Околу една четвртина од светското население има латентна ТБ, што ги става на ризик од развој на активната болест (22). Пушењето значително го зголемува ризикот од туберкулоза и смрт од ТБ. Повеќе од 20% од глобалната инциденца на ТБ може да се припише на тутунот (23). Пушењето тутун повеќе го удвојува ризикот од трансформирање на ТБ од латентна состојба во активна болест (24). Изложеноста на чад од втора рака исто така го зголемува ризикот од прогресија од латентна инфекција на ТБ, до активна болест. Ако болеста не се третира соодветно, луѓето со ТБ може да умрат од респираторна инсуфициенција. Пациентите со туберкулоза имаат поголема веројатност да постигнат подобри резултати од третманот со престанок на употребата на тутунот.

АСТМА

Астма е хронична болест на белите дробови, што предизвикува воспаленија и повторливи напади на недостаток на воздух и отежнато дишење (25). СЗО проценува дека во моментов 235 милиони луѓе страдаат од астма. Вдишувањето на тутунскиот чад е еден од главните предизвикувачи за развој и / или влошување на астмата (25). Кај луѓето кои живеат со астма, пушењето тутун дополнително ја ограничува активноста, придонесува за попреченост во работата и го зголемува ризикот од тешка астма која бара итна медицинска помош. Околу еден од девет смртни случаи на астма може да се препишат на пушењето тутун (19). Пациентите со астма можат поефикасно да ја контролираат нивната астма ако се откажат од тутунот. Децата на пушачи во училишна возраст се изложени на ризик од развој на астма и / или нивната астма се влошува. Детската астма е неповратна и придонесува за пропуштени училишни денови, нарушен сон и ограничена игра.

КОНТРОЛАТА  НА ТУТУНОТ МОРА ДА БИДЕ ГЛОБАЛЕН ПРИОРИТЕТ

Тутунот убива над 8 милиони луѓе секоја година, и покрај постојаното намалување на употребата на тутун на глобално ниво (1). Помеѓу 2000 и 2016 година, стапките на преваленца на пушењето на тутун се намалија од 27% на 20%. Сепак, темпото на акција за намалување на побарувачката на тутунот и поврзаноста со смрт и болест заостанува зад глобалните и националните цели за намалување на употребата на тутун за 30% до 2025 година [26]. Ако овој тренд продолжи, светот ќе постигне само 22% намалување до 2025 година.

ОДГОВОР НА СВЕТСКАТА ЗДРАВСТВЕНАТА ОРГАНИЗАЦИЈА

Не постои  ниво на изложеност на чад од тутун кое не е ризично. Најдобра мерка за спречување на респираторните болести и подобрување на здравјето на белите дробови на глобално ниво е намалување на употребата на тутун и изложеност на чад од тутун. Рамковната конвенција на СЗО за контрола на тутунот, обезбедува силен, заеднички одговор на глобалната епидемија на тутун и нејзините огромни здравствени, социјални, еколошки и економски трошоци (27). Исто така, на Рамковната конвенцијата и се дава неопходна основа и рамка – и правна и техничка – да се донесат сеопфатни, ефикасни мерки за контрола на тутунот што ги опфаќаат сите сектори на власта.За да им помогне на земјите да ја имплементираат Рамковната конвенција на СЗО, таа го воведе техничкиот пакет MPOWER, кој ги комбинира промените на политиката со подигање на јавната свест, во согласност со клучните мерки од Конвенцијата. Клучни стратегии во овој пристап вклучуваат создавање јавни простори во затворени простории без чад, работни места и јавен транспорт, забрана за рекламирање, промовирање и спонзорство на тутунот, значително зголемување на даноците за тутунски производи, барајќи поголеми предупредувања за здравјето на сите тутунски производи, кампањи, следење на политиките за употребата на тутунот и превенција, како и нудење стручна помош за откажување од пушење. Неколку организации и мрежи, вклучувајќи ја и Глобалната алијанса против хронични респираторни заболувања (ГАРД), придонесуваат за глобалната работа на СЗО за спречување и контрола на хроничните респираторни заболувања. ГАРД, е доброволна група организации, институции и агенции кои работат заедно на проценка на потребите, на подигање на јавната свест, на залагање за акција и на формулирање и промовирање политики за подобрување здравјето на белите дробови,  на глобално ниво.

 

НИКОГАШ НЕ Е ДОЦНА ДА СЕ ОТКАЖЕТЕ

Престанок на пушење спасува животи и е клучен елемент на мерките на MPOWER, во согласност со член 14 од Рамковната конвенција на СЗО. Откажувањето од употребата на тутунот има потенцијал да ги намали штетите направена од тутунскиот чад во белите дробови, но за жал не сите. Оттука, откажувањето од тутунот што е можно поскоро е од суштинско значење за да се спречи појавата на хронични белодробни заболувања, што е потенцијално неповратно откако ќе се развие. Функцијата на белите дробови се подобрува во рок од само две недели по прекинувањето на употребата на тутунот (5). Откажувањето од пушење по дијагнозата на белодробната болест се поврзува со подобри резултати од третманот и подобрување на квалитетот на животот.

Ефективните стратегии за престанок на пушењето се следни:

Ø Кратки совети за престанок на пушење обезбедени од здравствените работници како дел од нивната рутинска практика е суштинска интервенција за превенција и управување со белодробни заболувања во примарната здравствена заштита. Помеѓу 2007 и 2016 година, сеопфатните услуги за престанок на тутунот беа ставени на располагање на околу 28% од светското население во 17 земји. Доколку тие биле усвоени од страна на сите даватели на здравствена заштита, овие интервенции би можеле да опфатат голем број на пушачи и да ги поттикнат да се откажат. Поттикнувањето на напорите на пациентите со туберкулоза да се откажат од тутунот е исто така важно за успехот на секоја програма за контрола на ТБ.

Ø Бесплатната алатка е погодна метода базирана на население за давање услуги на пушачите по пат на интензивно советување во однесувањето. Пушачите ја зголемуваат нивната апсолутна стапка на откажување од пушење за 4%, користејќи ја бесплатната алатка и оваа стапка може да биде дополнително зголемена, доколку советниците продолжат да ги следат и понатаму.

Ø Програмите за престанок на пушењето базирани на мобилни телефони, како што се “Be Healthy Be Mobile”,  mTobaccoCessation програми, стигнуваат до пошироката популација на пушачи со персонализирана поддршка преку мобилни текстуални пораки. Овие програми им помагаат на пушачите да се откажат од употреба на тутунот, а воедно се ефикасни и економични. Во Индија, програмата за mTobaccoCessation достигна стапка на откажување од 19% за само 4-6 месеци следење, во споредба со проценетата стапка на население од 5% (28). Програмата е имплементирана во Буркина Фасо, Костарика, Индија, Филипини и Тунис, но содржината е достапна и локално прилагодлива за било која земја.

ЖИВОТОТ Е ПОЛН СО МОМЕНТИ КОИ ВИ ГО ОДЗЕМААТ ЗДИВОТ – НЕМОЈТЕ ДА ДОЗВОЛИТЕ ТУТУНОТ ДА БИДЕ ЕДЕН ОД НИВ  

Здравјето на белите дробови е од суштинско значење за постигнување на севкупното здравје и благосостојбата, а чадот од тутунот влијае на здравјето на белите дробови и на пушачите и на непушачите ширум светот. Закана за здравјето на белите дробови предизвикана од употреба на тутунот и изложеноста на чадот бара акција за контрола на употреба на тутунот, како директен ризик фактор за многу различни категории на болести. Ако ОН, се посветени на постигнување на целите за одржлив развој, меѓу кои и – намалување на предвремената смртност од незаразните болести за една третина до 2030 година, тогаш контролата на тутунот мора да стане приоритет.

 

ЛИТЕРАТУРА

 

  1. GBD 2017 Risk Factor Collaborators. Global, regional, and national comparative risk assessment of 84 behavioural, environmental and occupational, and metabolic risks or clusters of risks for 195 countries and territories, 1990-2017: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2017. Seattle, WA: Institute for Health Metrics and Evaluation; 2018.
  2. Forum of International Respiratory Societies. The global impact of respiratory disease, 2nd edition. Sheffield: European Respiratory Society; 2017 (https://www.firsnet.org/images/publications/The_Global_Impact_of_Respiratory_Disease.pdf, accessed 22 March 2019).
  3. U.S. Department of Health and Human Services. How tobacco smoke causes disease: the biology and behavioral basis for smoking-attributable disease: a report of the Surgeon General. Atlanta, GA: U.S. Department of Health and Human Services, Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Office on Smoking and Health; 2010.
  4. U.S. Department of Health and Human Services. The health consequences of involuntary exposure to tobacco smoke: a report of the Surgeon General. Atlanta, GA: U.S. Department of Health and Human Services, Centers for Disease Control and Prevention, Coordinating Center for Health Promotion, National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Office on Smoking and Health; 2006.
  5. U.S. Department of Health and Human Services. The health consequences of smoking: 50 years of progress. A report of the Surgeon General. Atlanta, GA: U.S. Department of Health and Human Services, Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Office on Smoking and Health; 2014.
  6. U.S. Department of Health and Human Services. Preventing tobacco use among youth and young adults: a report of the Surgeon General. Atlanta, GA: U.S. Department of Health and Human Services, Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Office on Smoking and Health; 2012.
  7. Bray F, Ferlay J, Soerjomataram I, Siegel RL, Torre LA, Jemal A. Global cancer statistics 2018: GLOBOCAN estimates of incidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries. CA Cancer J Clin. 2018;68(6):394-424.
  8. Jayes L, Haslam PL, Gratziou CG, Powell P, Britton J, Vardavas C et al. SmokeHaz: systematic reviews and meta-analyses of the effects of smoking on respiratory health. Chest. 2016;150(1):164-79.
  9. Pesch B, Kendzia B, Gustavsson P, Jöckel KH, Johnen G, Pohlabeln H et al. Cigarette smoking and lung cancer – relative risk estimates for the major histological types from a pooled analysis of case-control studies. Int J Cancer. 2012;131(5):1210-9.
  10. O’Keeffe LM, Taylor G, Huxley RR, Mitchell P, Woodward M, Peters SAE. Smoking as a risk factor for lung cancer in women and men: a systematic review and meta-analysis. BMJ Open. 2018;8(10):e021611.
  11. Jacob L, Freyn M, Kalder M, Dinas K, Kostev K. Impact of tobacco smoking on the risk of developing 25 different cancers in the UK: a retrospective study of 422,010 patients followed for up to 30 years. Oncotarget. 2018;9(25):17420-9.
  12. IARC Working Group on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans. Tobacco smoke and involuntary smoking (IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, Vol. 83). Lyon: International Agency for Research on Cancer; 2004.
  13. Lee PN, Forey BA, Coombs KJ. Systematic review with meta-analysis of the epidemiological evidence in the 1900s relating smoking to lung cancer. BMC Cancer. 2012;12:385.
  14. Öberg M, Woodward A, Jaakkola M, Peruga A, Prüss-Ustün A. Global estimate of the burden of disease from second-hand smoke. Geneva: World Health Organization; 2010.
  15. Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) [fact sheet]. Geneva: World Health Organization; 2017 (https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chronic-obstructive-pulmonary-disease-(copd), accessed 20 March 2019).
  16. Janson C, Marks G, Buist S, Gnatiuc L, Gislason T, McBurnie MA et al. The impact of COPD on health status: findings from the BOLD study. Eur Respir J. 2013;42(6):1472-83.
  17. Chronic obstructive pulmonary disease (COPD). In: American Lung Association [website]. Chicago, IL: American Lung Association; 2019 (https://www.lung.org/lung-health-and-diseases/lung-disease-lookup/copd/learn-about-copd/how-does-copd-affect-your.html, accessed 20 March 2019).
  18. Terzikhan N, Verhamme KM, Hofman A, Stricker BH, Brusselle GG, Lahousse L. Prevalence and incidence of COPD in smokers and non-smokers: the Rotterdam Study. Eur J Epidemiol. 2016;31(8):785-92.
  19. GBD Compare: Viz Hub. In: Institute for Health Metrics and Evaluation [website]. Seattle, WA: Institute for Health Metrics and Evaluation, University of Washington; 2019 (http://vizhub.healthdata.org/gbd-compare, accessed 20 March 2019).
  20. Chan JY, Stern DA, Guerra S, Wright AL, Morgan WJ, Martinez FD. Pneumonia in childhood and impaired lung function in adults: a longitudinal study. Pediatrics. 2015;135(4):607-16.
  21. Global tuberculosis report 2018. Geneva: World Health Organization; 2018. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO
  22. Tuberculosis [fact sheet]. Geneva: World Health Organization; 2018 (https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tuberculosis, accessed 20 March 2019).
  23. Lönnroth K, Raviglione M. Global epidemiology of tuberculosis: prospects for control. Semin Respir Crit Care Med. 2008;29:481-91.
  24. Lin HH, Ezzati M, Murray M. Tobacco smoke, indoor air pollution and tuberculosis: a systematic review and meta-analysis. PLoS Med. 2007;4(1):e20.
  25. Asthma [fact sheet]. Geneva: World Health Organization; 2017.
  26. Resolution WHA66.10. Follow-up to the Political Declaration of the High-level Meeting of the General Assembly on the Prevention and Control of Non-communicable Diseases. In: Sixty-sixth World Health Assembly, Geneva, 20–27 May 2013. Resolutions and decisions, annexes. Geneva: World Health Organization; 2013 (http://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA66-REC1/WHA66_2013_REC1_complete.pdf, accessed 20 March 2019).
  27. Resolution WHA56.1. WHO framework convention on tobacco control. In: Fifty-sixth World Health Assembly, Geneva, 19-28 May 2003 Geneva: World Health Organization; 2008 (http://apps.who.int/gb/archive/pdf_files/WHA56/ea56r1.pdf, accessed 20 March 2019).
  28. Gopinathan P, Kaur J, Joshi S, Prasad VM, Pujari S, Panda P et al. Self-reported quit rates and quit attempts among subscribers of a mobile text messaging-based tobacco cessation programme in India. BMJ Innovations. 2018;4:147-54.

 

Извор: Светска здравствена организација Превод: Сектор за промоција, анализа и следење на незаразни болести во Институтот за јавно здравје